Markante uitspraken van Friedrich von Hardenberg

Der Dichter schließt, wie er den Zug beginnt. Wenn der Philosoph nur alles ordnet, alles stellt, so löst der Dichter alle Bande auf. Seine Worte sind nicht allgemeine Zeichen — Töne sind es — Zauberworte, die schöne Gruppen um sich her bewegen. Wie Kleider der Heiligen noch wunderbare Kräfte erhalten, so ist manches Wort durch irgendein herrliches Andenken geheiligt und fast allein schon ein Gedicht geworden. Dem Dichter ist die Sprache nie zu arm, aber immer zu allgemein. Er bedarf oft wiederkehrender, durch den Gebrauch absgespielter Worte. Seine Welt ist einfach wie sein Instrument — aber eben so unerschöpflich an Melodien.

Es gibt eine symptomatische und eine genetische Nachahmung. Die letzte ist allein lebendig. Sie setzt die innigste Vereinigung der Einbildungskraft und des Verstandes voraus. / Dieses Vermögen, eine fremde Individualität wahrhaft in sich zu erwecken — nicht bloß durch eine oberflächliche Nachahmung zu täuschen — ist noch gänzlich unbekannt und beruht auf einer höchst wunderbaren Penetration und geistigen Mimik. Der Künstler macht zu allem, was er sieht und was er sein will.

Die Poesie schaltet und waltet mit Schmerz und Kitzel, mit Lust und Unlust, Irrtum und Wahrheit, Gesundheit und Krankheit. Sie mischt alles zu ihrem großen Zwecke — der Erhebung des Menschen über sich selbst.

Der echte Dichter ist allwissend; er ist eine wirkliche Welt im kleinen.

Der erste Mensch ist der erste Geisterseher. Ihm erscheint alles als Geist. Was sind Kinder anders als erste Menschen? Der frische Blick des Kindes ist überschwenglicher als die Ahnung des entschiedensten Sehers.

Wer keine Gedichte machen kann, wird sie auch nur negativ beurteilen. Zur echten Kritik gehört die Fähigkeit, das zu kritisierende Produkt selbst hervorzubringen. Der Geschmack allein beurteilt nur negativ.

Alle geistige Berührung gleicht der Berührung eines Zauberstabes. Alles kann zum Zauberwerkzeug werden. Wem aber die Wirkungen einer solchen Berührung so fabelhaft, wem die Wirkungen eines Zauberspruchs so wunderbar vorkommen, der erinnere sich doch nur an die erste Berührung der Hand seiner Geliebten, an ihren ersten bedeutenden Blick, wo der Zauberstab der abgebrochene Lichtstrahl ist, an den ersten Kuß, an das erste Wort der Liebe, — und frage sich, ob der Bann und Zauber dieser Momente nicht auch fabelhaft und wundersam, unauflöslich und ewig ist?

Das lyrische Gedicht ist für Heroen, es macht Heroen. Das epische Gedicht für Menschen. Der Heros ist lyrisch, der Mensch episch, der Genius dramatisch. Der Mann lyrisch, die Frau episch, die Ehe dramatisch.

Die Welt ist Resultat eines unendlichen Einverständnisses, und unsere eigene innere Pluralität ist der Grund der Weltanschauung.

Man kann immer zugeben daß der Mensch einen vorwaltenden Hang zm Bösen hat — desto besser ist er von Natur, denn nur das Ungleichartige zieht sich an.


Uit: Vermischte Fragmente.

Georg Friedrich Philipp Freiherr von Hardenberg — als dichter bekend onder de naam Novalis — werd op 2 mei 1772 geboren; hij overleed op 25 maart 1801.
__________
Zie tevens onze bijdrage op deze website, gedateerd 1 november 2008, waarin overigens nog weer wordt doorverwezen naar andere teksten op zustersites dan wel redactioneel aan deze website verbonden elektronische publicaties.
Voorts verwijzen we naar één van de Geistliche Lieder van deze auteur, welke heden is opgenomen op onze zustersite Tempel der Dichtkunst.
__________
Afbeelding: Signatuur van Friedrich von Hardenberg. Overgenomen uit Heinrich Kurz: Geschichte der deutschen Literatur; Dritter Band, Zweite Auflage, Verlag B.G. Teubner, Leipzig 1859.

Uit Pensées, Maximes et Réflexions van le comte de Ségur

Dans l'enfance tout le monde donne à nous; dans la jeunesse nous nous donnons aux autres; dans la vieillesse nous nous concentrons en nous-mêmes.

L'austérité de certains philosophes est la mère de beuacoup de folies.

L'âme malade est malheureuse comme le corps lorsqu'il est malsain: les passions sont les maladies de l'âme; sa santé, c'est la raison.

Celui qui craint tout croit tout.

Dans l'extrème danger, l'extrème audace est sagesse.

L'argent devient toujours rare dans un siècle où tout le monde en veut; tout se vend alors, la réputation, l 'esprit, l'amitié, l'amour.

L'adversité, qui abat les coeurs faibles, grandit les âmes fortes.

L'amour-propre, toujours maître des hommes, corrompt les forts par l'orgueuil et les faibles par la vanité.

La confiance se donne et ne se commande pas.

Souvent le courage, qui résiste avec fierté aux grands malheurs, cède aux contrariétés journalières, et succombe aux chagrins domestiques.
__________

Naschrift 11 oktober 2011:

Zie ook onze selectie van heden, uit hetzelfde boekje, eveneens op deze site opgenomen.

Friedrich Schlegel — Kritische Fragmente: Over de Witz

In de Kritische Fragmente, gepubliceerd in Lyceum der schönen Künste uit 1797 Heeft Friedrich (von) Schlegel (1772-1829) één en ander gezegd over het fenomeen Witz, dat echter verder gaat dan de grap, de mop, de bak, die wij daarmee heden ten dage verbinden, maar die een soort geestesgesteldheid en uitdrukkingsvaardigheid vertegenwoordigt.


Witz ist unbedingt geselliger Geist, oder fragmentarische Genialität.

Nichts ist verächtlicher als trauriger Witz.

Eineinziges analytisches Wort, auch zum Lobe, kann den vortrefflichen witzigen Einfall, dessen Flamme nun erst wärmen sollte, nachdem sie geglänzt hat, unmittelbar löschen.

An geselligem Witz und geselliger Fröhlichkeit sind weniger Bücher mit dem Roman Faustus zu vergleichen. Er ist der Champagner seiner Gattung.

Witz als Werkzeug der Rache ist so schändlich, wie Kunst als Mittel des Sinnenkitzels.

Witz ist logische Geselligkeit.

Chamforts Lieblingsgedanke, der Witz zei ein Ersatz der unmöglichen Glückseligkeit, gleichsam ein kleines Prozent, womitdie bankerotte Natur sich für die nicht honorierte Schuld deshöchsten Gutes abfinde; ist nicht viel glücklicher als der des Shaftesbury, Witz sei der Prüfstein der Wahrheit, oder als das gemeinere Vorurteil, sittliche Veredelung sei der höchste Zweck dder schönen Kunst. Witz ist weck an sich, wie de Tugend, die Liebe und de Kunst. Der genialische Mann fühlte, so scheint es, den unendlichen Wert des Witzes, und da die französische Philosophie nicht hinreicht, um dieses zu begreifen, so suchte er sein höchstes instinktmäßig mit dem, was nach dieser das Erste und Höchste ist, zu verknüpfen. Und als Maxime ist der Gedanke, der Weise müsse gegen das Schiksal immer en état d'épigramme sein, schön und echt zynisch.

Sinn fur Witz ohne Witz is doch schon das Abc der Liberalität.

Witz ist eine Explosion von gebundenem Geist.

Wlder Witz, oder Witz ohne Pointe, ist ein Privilegium der Poesie, was die prosa ihr ja lassen muß: denn nur durch die schárfste Richtung auf einen Punkt kann der einzelne Einfall eine Art von Ganzheit erhalten.

Die Römer wußten, daß der Witz ein profetisches Vermögen ist; sie nannten ihn Nase.
__________
Afbeelding: Friedrich von Schlegel, zoals deze staat afgebeeld in de bloemlezing Auswahl deutscher Gedichte, Kluge.

NB: Zie onze bijdrage Dichter, lezer en criticus — Enkelelosse notities van maandag 25 januari, op de zustersite Tempel der Letteren voor meer over Friedrich Schlegel

Hautpflege ist Seelenpflege: Carl Ludwig Schleichs Aforismen (2)

Nadenken over het menselijk bestaan
Dat de aforismen in de bundel van Carl Ludwig Schleich in het hoofdstuk over het leven en de beleving daarvan niet in de laatste plaats medische aspecten bevatten — welke onder meer het verlengen van het leven als thema hebben en aspecten van menselijk gedrag die een voortijdig einde van het aardse bestaan zouden kunnen retarderen — is niet verwonderlijk, gezien zijn functioneren als medicus die vooruitkeek en daaraan consequenties heeft verbonden, niet alleen binnen zijn vakgebied, maar die het menselijk bestaan in een ruimere context heeft ervaren en dienovereenkomstig zijn ondermaanse bestaan heeft ingedeeld.
In de tijd dat hij, na zijn eindexamen aan het Katharinen-Gymnasium te Strahlsund had gedaan, was hij eerst in Zürich gaan studeren, waar hij bevriend raakte met de dichter Gottfried Keller, waardoor ongetwijfeld een verder uitdiepen van de literaire belangstelling van de jonge medisch student werd gerealiseerd.
Bovendien behoorde Schleich tot de categorie medici zonder oogkleppen die nuttige tips gaven om de weg naar de apotheek zo veel mogelijk overbodig te maken. In die zin zag hij, goed een eeuw geleden reeds een alternatief voor het onleesbaar pennen op vel uit het receptenblok. Maar goed, daar was het verstandige deel van de witjassen in Duitsland een eeuw geleden al van doordrongen.

Das Leben — Ein Erleben

Unser Leben ist ein Erleben. Es ist so lang als es Erlebnisse in sich schließt.

Es ist vielleicht wichtiger, das Leben zu vertiefen, als es zu verlängern und auszudehnen.

Es gibt Methoden, diese Gesäßmuskeln zu stählen. Es gibt mikroskopische Turnübungen; die Überdehnung dieser mikroskopischen Muskeln zu verhüten, das ist der Inhalt jeder Lehre zur Erhaltung des Lebens.

Wir werden dauernd von neuem erzeugt:

Durch die Saatkörner der Nahrung.

Die meisten Menschen die früh alt werden, sind es immer gewesen.
Es gibt greisenhafte Kinder, wie es Kinderseelen bei alten Leuten gibt.

Von der Haut aus kann man die Seele stählen.

Hautpflege ist Seelenpflege.

Ich kenne nur ein Mittel, der Willenskraft auf physischen Wege zu Hilfe zu kommen: die kalte Dusche. Jeden Morgen von der Wiege bis zur Bahre eine Dusche, ist ein Luftbad und eine Sohlenreiniging.

Der Weg zum Badezimmer ist näher als der zum Apotheker.

_____________

Afbeelding: Carl Ludwig Schleich in de tijd van zijn medisch assistentschap te Greifswald, 1880.

Wijze woorden betreffende De Dood, door G.J.P.J. Bolland

Het leven heeft zijne mogelijkheid, bestendigheid en onhoudbaarheid, en tot de eenheid waaraan het zich te buiten gaat, komt het in den dood.

De dood — bestaat niet. Hij geldt niettemin als de eenheid, waarin de veelheid des levens bestendig verdwijnt, en al wat levend staat en gaat, heeft reeds als zoodanig den dood in het lijf.

De dood is besliste verevening van de tegenstellingen der verenkelde zieligheid of zielige verenkeling.

De dood is de heer des levens, en de vrees voor dien heer het begin der wijsbegeerte; wat den dood niet heeft gevreesd komt niet tot wijsheid, — en wat over die vrees niet heenkom, even weinig.

De nacht van den dood is de dageraad van den geest: de opheffing van voorondersteld natuurlijk leven is in den geest eene werkelijkheid.

De zelfvergeestelijking der natuur is eene levendige zelfversterving.

Het natuurlijke leven en de natuurlijke dood zijn in den geest voorondersteld en samengekomen tot werkelijke en werkdadige eenheid; daarom is de dood der natuurlijkheid een opleven des geestes.

In levenden lijve is de geest van den dood onafscheidelijk; ieder onzer heeft dan ook de dood in het lijf.

De wijze sterft niet meer. Hij is in levenden lijve der wereld afgestorven.

Het leven bestendigt zich door den dood, en de geest heeft eeuwig leven door den dood.

Aan zijne zieligheid moet het natuurlijke leven den natuurlijken dood in; de geest is onsterfelijk.

Aan den dood gaat de mensch zijn leven te buiten in den geest, en àls de geest; de geest vooronderstelt natuurlijk leven, om er boven uit te zijn.
__________

Gerardus Johannes Petrus Josephus Bolland (1854-1922), in leven hoogleraar te Leiden, liet De Boeken der Spreuken — uit de leerzaal van zuivere rede voor het eerst in 1913 uitgeven; de tweede druk is verschenen in 1919; uit die editie stammen de hierboven verzamelde spreuken.

Diep doorleefde gevoelens over het fenomeen Muziek (2)

Waar de spraak ophoudt, begint de muziek.
E. Th. A. Hoffmann (1776-1822)

De toonkunst is 's mensen hart.
Richard Wagner (1813-1883)

De wereld der muziek is niet altijd de wereld der harmonie.
J. de Bonnefon

Men heeft de muziek bevroren architectuur genoemd; evenzo kan men de muziek vloeibare architetuur noemen.
Moritz Hauptmann (1792-1868)

De muziek is de middelaarster tussen het geestelijke en het zinnelijke leven.
Bettina von Arnim (1785-1859)

Ik heb eens Mimi in La Bohème zien sterven dat ik wenste dat het werkelijk gebeurde.
Leopold Koch

De muziek spreekt bovenal de taal der vertroosting.
Jonathan

In alles is muziek, als men slechts oren heeft.
George Gordon, Lord Byron (1788-1824)

Das höchste muss man singen
Weil man's nicht sagen kann.
Peter Rosegger (1843-1918)

Muziek wekt spanningen in de menselijke ziel; zij wekt deze klaarblijkelijk in diepere zielslagen dan die welke voor de rede toegankelijk zijn.
Rudolf Escher (1912-1980)

Wer nicht durch die Musik beweget kann werden,
ist einmal nicht würdig zu leben auf Erden;
wann einem die Musik nicht missfällg ist,
ein Zeichen versicherter Seligkeit ist.
Johann Valentin Rathgeber (1682-1750)
____________
Afbeeldingen
1. Ernst Theodor Amadeus Hoffmann, dichter en componist.
2. Auteur Peter Rosegger.

Diep doorleefde gevoelens over het fenomeen Muziek (1)

De muziek is het meest geschikt om ons die loutere duur, dat voortdurend gesnor en dat ononderbroken gegonsvan het diepere leven te doen vatten.
Henri Bergson (1859-1941)

Het oor bevredigen, het hart ontroeren, de geest verkwikken, dat doet de muziek!
Benedett Marcello (1686-1739)

Muziek is de zilveren trap met het hemelsblauw van violen en 't vlammend rood van trompetten, die rustend op de uiterste rand der aarde, ons de gelegenheid biedt op te stijgen tot de sterren.
Nino Salvaneschi (1886-1968)

Het onuitsprekelijk innige van alle muziek, waardoor zij als een door en door bekend en toch eeuwig ver verwijderd paadijs lijkt, zo begrijpelijk is en tevenszo onverklaarbaar, berust daarop dat ze alle roerselen van ons diepste wezen weergeeft, doch boven alle werkelijkheid en ver van alle kwelling.
Arthur Schopenhauer (1788-1860)


Er is maar één ding op de wereld die mij goed doet en dat is de muziek, mar die vreugd zou een ander welicht smart noemen.
Julie de Lespinasse (1732-1776)

Alle methode is ritme. Heeft men het ritme in zijn macht, dan kan men de wereld bedwingen. Ieder mens heeft zijn individueel ritme .
Novalis (1772-1801) [1]

Onder alle ervaringen van de aarde zou enkel de liefde kunnen wedijveren met goede muziek. Maar gelukkig, zij completeren elkaar. Zij vermeerderen zelfs elkaar.
Matthijs Vermeulen (1888-1967)

Muziek is tegelijk de meest gebiedende en de meest toegankelijke kunst; wel is het niet mogelijk aan haar dwang te ontkomen, maar anderzijds verleent zij grenzeloze vrijheden.
J.H.Rosny [2]

Een oeropenbaring noem ik de muziek; in geen enkele andere kunst veruiterlijkt de geheimzinnige mens zich zo kristalhelder. Johann Gottfried Kinkel (1815-1882)

De muziek verlangt dat men immer in een toestand van ontvankelijkheid verkeert, in een soort van gelukkige vrouwelijke gevoeligheid, opdat ze bevruchtend zou kunnen werken.
Friedrich Nietzsche (1844-1900)

Het oudste, echtste en schoonste muziekinstrument, het instrument waaraan onze muziek alleen haar bestaan dankt, is de menselijke stem. Richard Wagner (1813-1883)
__________
[1] Meer prachtige uitspraken van Novalis over andere thema's kunt u vinden in een aparte bijdrage, die op 1 november op een van mijn privé-sites is gepubliceerd.
[2] J.H. Rosny is een pseudoniem voor de twee broers Joseph Henri Honoré Boex (1856-1940) en Séraphin Justin François Boex (1859-1948).
____________
Afbeeldingen
1. De Franse filosoof Henri Bergson.
2. De Franse adellijke dochter Julie de Lespinasse.
3. De Duitse dichter Johann Gottfried Kinkel.